Biodiversität, of biologische verscheidenheid, is de basis van al het leven op aarde. Het gaat om de enorme variatie aan planten, dieren, schimmels en micro-organismen die samen onze planeet bewoonbaar maken. Die verscheidenheid omvat niet alleen het aantal soorten, maar ook de verschillen binnen soorten zelf en de grote variatie aan leefgebieden zoals bossen, rivieren, oceanen en graslanden. Zonder die rijkdom aan leven zouden veel van de dingen die wij als vanzelfsprekend beschouwen, simpelweg niet meer bestaan.
Drie niveaus van biologische verscheidenheid
Wetenschappers onderscheiden drie niveaus als ze het over de verscheidenheid van het leven hebben. Het eerste niveau is de genetische verscheidenheid: de verschillen in erfelijk materiaal binnen één soort. Dat zorgt ervoor dat een soort zich kan aanpassen aan veranderingen in de omgeving. Het tweede niveau is de soortenrijkdom, dus het aantal verschillende soorten in een gebied. Een tropisch regenwoud herbergt daarin veel meer soorten dan een eenvormig landbouwgebied. Het derde niveau is de verscheidenheid aan ecosystemen, zoals koraalriffen, moerasgebieden en savanna’s. Al deze niveaus hangen met elkaar samen. Als je één ervan aantast, heeft dat gevolgen voor de andere twee.
Wat de rijkdom aan soorten ons oplevert
Een groot aantal verschillende soorten zorgt voor stabiele en veerkrachtige natuur. Bijen en andere bestuivers maken het mogelijk dat planten zich voortplanten en dat er voedsel groeit. Bossen zuiveren het water en nemen koolstofdioxide op uit de lucht. Bodemorganismen breken dood materiaal af en zorgen voor vruchtbare grond. Veel medicijnen zijn afgeleid van stoffen die planten of dieren aanmaken. Wie denkt dat dit alleen de natuur aangaat, vergist zich. Bijna de helft van alle medicijnen die mensen gebruiken, is gebaseerd op stoffen uit de natuur. De soortenrijkdom levert dus ook heel concrete, tastbare voordelen op voor de menselijke samenleving.
De grootste bedreigingen voor het leven op aarde
De afgelopen decennia is de achteruitgang van soorten en leefgebieden sterk versneld. De grootste oorzaak is de vernietiging van natuurlijke leefgebieden door landbouw, bebouwing en ontbossing. Daarna volgen klimaatverandering, vervuiling, overexploitatie van soorten door jacht en visserij, en de introductie van uitheemse soorten die inheemse soorten verdringen. Volgens het intergouvernementele platform voor biodiversiteit en ecosysteemdiensten, ook wel IPBES genoemd, worden momenteel ongeveer een miljoen soorten bedreigd met uitsterven. Dat is een tempo dat veel hoger ligt dan wat er van nature in de geschiedenis van de aarde is voorgekomen. De gevolgen zijn onomkeerbaar: een uitgestorven soort komt nooit meer terug.
Wat er wereldwijd en lokaal wordt gedaan
In december 2022 spraken bijna tweehonderd landen in Montreal af om in 2030 dertig procent van het land en de oceanen te beschermen. Dat akkoord staat bekend als het Kunming-Montreal akkoord. Naast internationale afspraken zijn ook kleine, lokale initiatieven waardevol. Tuinen vol inheemse planten, bloemrijke bermen langs wegen en het herstellen van moerassen helpen soorten om te overleven in een sterk veranderd landschap. In steden zijn groene daken en parken steeds belangrijker als verbinding tussen grotere natuurgebieden. Elke schakel in dat netwerk telt, want soorten hebben ruimte nodig om te bewegen en zich voort te planten.
Veelgestelde vragen
Hoeveel soorten leven er op aarde?
Wetenschappers schatten dat er tussen de acht en tien miljoen soorten op aarde leven. Tot nu toe zijn er ongeveer 1,8 miljoen soorten officieel beschreven en benoemd. Dat betekent dat het grootste deel van het leven op aarde nog onbekend is bij de wetenschap.
Wat is het verschil tussen een ecosysteem en een leefgebied?
Een leefgebied is de plek waar een soort leeft, zoals een bos of een meer. Een ecosysteem is het geheel van alle levende organismen in een gebied én de wisselwerking tussen die organismen en hun omgeving, zoals bodem, water en klimaat. Een ecosysteem is dus groter en omvat meer dan alleen de plek zelf.
Kunnen mensen de achteruitgang van soorten nog stoppen?
De achteruitgang van soorten volledig stoppen is moeilijk, maar er is wel degelijk iets aan te doen. Door natuurgebieden te beschermen, duurzamer te boeren en minder te vervuilen, kan de snelheid van het verlies sterk worden verminderd. Sommige soorten die eerder met uitsterven werden bedreigd, zijn al succesvol hersteld dankzij gerichte beschermingsprogramma’s.
Waarom verdwijnen insecten zo snel?
Insecten verdwijnen snel doordat hun leefgebieden kleiner worden, het gebruik van pesticiden toeneemt en het klimaat verandert. Onderzoek laat zien dat in sommige regio’s de totale hoeveelheid insecten in enkele decennia met meer dan zeventig procent is afgenomen. Dat is zorgwekkend, want insecten zijn voor veel andere dieren een onmisbare voedselbron en spelen een grote rol bij de bestuiving van planten.
